حسین افشین معاون علمی، فناوری و اقتصاد دانشبنیان رئیسجمهور در گفتگو با خبرنگار مهر، با تشریح سیاست جدید این معاونت در حوزه توسعه فناوریهای کلیدی و اثرگذار اظهار کرد: رویکرد معاونت علمی در دولت چهاردهم بر ترکیب دو الگوی «اکوسیستم آزاد» و «اکوسیستم هدایتگر» استوار شده است؛ الگویی که ضمن حفظ فضای رشد طبیعی برای زیستبوم نوآوری، در حوزه فناوریهای نوظهور و راهبردی با مداخله هدفمند، مشوقهای ویژه و تقویت بازار، مسیر توسعه را تسهیل میکند.
نسخه جدید معاونت علمی برای حکمرانی فناوری
وی با بیان اینکه سیاستگذاری معاونت علمی از زمان آغاز به کار دولت چهاردهم با بازنگری همراه شده است، اظهار کرد: ما در معاونت علمی به یک الگوی ترکیبی رسیدهایم؛ الگویی که از یکسو بر «اکوسیستم آزاد» تأکید دارد و از سوی دیگر، «اکوسیستم هدایتگر» را در حوزههای مشخص و اولویتدار دنبال میکند.
به گفته افشین، مقصود از اکوسیستم آزاد، مدلی شبیه به نمونههای موفق جهانی از جمله سیلیکونولی است؛ مدلی که در آن دولت تلاش نمیکند بهطور مستقیم همهچیز را مدیریت کند، بلکه با حمایتهای مالی، ایجاد زیرساخت، تسهیلگری و فراهمسازی بستر مناسب، امکان رشد طبیعی و درونزای شرکتها و بازیگران زیستبوم فناوری را فراهم میکند.
وی ادامه داد: در چنین الگویی، شرکتها، استارتآپها و مجموعههای نوآور در فضای رقابتی رشد میکنند و دولت بیشتر نقش پشتیبان و تسهیلگر را بر عهده دارد اما باید توجه داشت که این مدل زمانی میتواند بهصورت کامل و موفق عمل کند که بازار بالفعل و متداولی برای محصولات و خدمات فناورانه وجود داشته باشد.
معاون علمی، فناوری و اقتصاد دانش بنیان رئیسجمهور در ادامه، با اشاره به محدودیتهای موجود در زیستبوم فناوری ایران افزود: واقعیت این است که در کشور ما، بهویژه در برخی حوزههای نوظهور، هنوز بازار به اندازه کافی شکل نگرفته است. به همین دلیل، اگر صرفاً به الگوی آزاد اکتفا شود، ممکن است برخی فناوریهای مهم و آیندهساز، با وجود ظرفیت بالا، به دلیل نبود تقاضا یا ضعف بازار، فرصت رشد مناسب پیدا نکنند.
وی تأکید کرد: هیچ استارتآپی صرفاً با اتکا به ایده شکل نمیگیرد؛ استارتآپ زمانی دوام پیدا میکند و توسعه مییابد که بازار داشته باشد. در حوزههایی که بازار به هر دلیل هنوز شکل نگرفته یا بسیار ضعیف است، لازم است دولت نقش فعالتری در هدایتگری ایفا کند تا مسیر رشد این فناوریها هموار شود.
وقتی بازار فناوری نیست، دولت باید مسیر را باز کند
افشین با تأکید بر اینکه رویکرد جدید معاونت علمی به معنای ورود مستقیم دولت به تصدیگری نیست، تصریح کرد: ما نمیخواهیم تصدیگری کنیم، بلکه میخواهیم هدایتگری کنیم. این دو مفهوم با یکدیگر تفاوت جدی دارند. هدایتگری یعنی دولت در حوزههای خاص، جهتگیریها را مشخص کند، مشوق بگذارد، حمایتهای ویژه تعریف کند، فراخوانهای هدفمند منتشر کند و حتی در مواردی به شکلگیری بازار کمک کند؛ اما لزوماً خودش مجری مستقیم همه امور نباشد.
او افزود: بر این اساس، سیاست ما این است که بخش آزاد و طبیعی اکوسیستم استارتآپی همچنان حفظ شود، اما در حوزه فناوریهای نوظهور، نقش هدایتگر دولت پررنگتر باشد.
فناوریهای اولویتدار زیر چتر حمایت هدفمند
معاون علمی رئیسجمهور در تشریح حوزههایی که در این چارچوب مورد توجه ویژه قرار گرفتهاند، گفت: در حوزههایی همچون هوش مصنوعی، کوانتوم، میکروالکترونیک، علوم شناختی، کرایوژنیک، امنیت سایبری و برخی دیگر از فناوریهای نوظهور، معاونت علمی تلاش میکند با طراحی فراخوانها، ارائه مشوقها، حمایتهای خاص و همچنین کمک به شکلگیری بازار، زمینه رشد سریعتر و هدفمندتر این فناوریها را فراهم کند.
وی با اشاره به تجربه برخی کشورها در استفاده از مدل هدایتگر افزود: در بعضی کشورها، از جمله چین، الگوی هدایتگر بهصورت گستردهتری دنبال میشود و دولت نقش پررنگتری در جهتدهی به توسعه فناوری دارد. مزیت این مدل آن است که میتواند در برخی حوزهها، کشور را با سرعت بیشتری به مرزهای دانش و فناوری نزدیک کند.
افشین در ادامه تأکید کرد که الگوی مدنظر معاونت علمی در ایران، نسخهای بومیشده و متناسب با اقتضائات داخلی است. فضای فرهنگی، اقتصادی و اجتماعی ایران بهگونهای است که نه میتوان تنها به مدل کاملاً رهاشده و آزاد تکیه کرد و نه میتوان همهچیز را صرفاً با رویکرد متمرکز دولتی پیش برد. از همین رو، معاونت علمی درصدد طراحی یک ترکیب متوازن از این دو رویکرد است.
الگوی بومی ایران؛ نه رهاسازی کامل اکوسیستم فناوری، نه تمرکز کامل دولت
افشین در ادامه سخنان خود، به تغییر سیاستهای معاونت علمی در دوره جدید اشاره کرد و گفت: برداشتی که از رویکردهای پیشین وجود داشت این بود که اکوسیستم بیشتر بر اساس منطق اکوسیستم آزاد پیش میرفت؛ یعنی دولت بسترها را فراهم میکرد، حمایتهایی ارائه میداد و انتظار داشت که مجموعه بازیگران زیستبوم، خودشان مسیر توسعه را طی کنند.
وی افزود: این رویکرد هرچند مزایای قابل توجهی داشت، اما در عین حال یک ایراد مهم نیز به همراه داشت و آن، پراکندگی ظرفیتها و شکل نگرفتن زنجیرههای منسجم بود. در واقع، در برخی بخشها مجموعههای متعددی بهصورت پراکنده فعالیت میکردند، اما این فعالیتها لزوماً در قالب یک زنجیره کامل و منظم به هم متصل نمیشد.
آییننامهای برای «هلدینگهای پیشران» تدوین شد
معاون علمی رئیسجمهور با تأکید بر اینکه یکی از اولویتهای دوره جدید، کاهش پراکندگی و تقویت زنجیره در زیست بوم فناوری است، اظهار کرد: ما تلاش کردیم این زنجیرهها را شکل دهیم و به همین دلیل، آییننامهای برای «هلدینگهای پیشران» تدوین شد.
او توضیح داد: منظور از هلدینگهای پیشران، مجموعههایی هستند که میتوانند در رأس یک زنجیره توسعه و تولید قرار گیرند و ذیل آنها، توسعهدهندهها و شرکتهای دانشبنیان فعالیت کنند. در این الگو، اگر یک مجموعه بتواند زنجیرهای از تولید مبتنی بر شرکتهای دانشبنیان ایجاد کند، معاونت علمی نیز از آن حمایت خواهد کرد تا از پراکندگی موجود کاسته و انسجام بیشتری در زیستبوم فناوری ایجاد شود.
افشین این اقدام را یکی از ابزارهای مهم برای نظمبخشی به ظرفیتهای پراکنده کشور دانست و تأکید کرد: در کنار توسعه فناوری، باید به سازماندهی و همافزایی میان بازیگران نیز توجه جدی داشت.
